دانست . بخشى از اين كتاب تلخيص تاريخ طبرى است ، اما قسمتى كه مربوط به دوران حيات خود اوست ، از مشاهدات و مسموعات خود استفاده كرده است . آنچه در تاريخ ابن مسكويه اهميت دارد نگرش او نسبت به تاريخ است ، چيزى كه از نام كتاب او نيز به دست مىآيد . وى در آغاز كتابش مىنويسد : « من چون سرگذشت مردمان و كارنامهء شاهان را ورق زدم و سرگذشت كشورها و نامه‌هاى تاريخ را خواندم ، در آن چيزها يافتم كه مىتوان از آنها ، در آن چه مانندش هميشه پيش مىآيد و همتايش پيوسته روى مىدهد ، پند گرفت . همچون گزارش آغاز دولتها و پيدايش پادشاهىها و رخنه‌هايى كه سپس در آنها راه يافته و كارسازى كسانى كه آن رخنه‌ها چاره كرده‌اند تا به بهترين روز بازگشت ، و سستى كسانى كه از آن بىهُش ماندند و رهايش كردند تا كارشان به آشفتگى و نيستى كشيد . . . » از اين عبارت وى آشكار است كه او در بند يافتن برآمدن و برافتادن دولتها بوده و به بحث زوال دولت اهميت فراوانى مىداده است . وى سپس به بحث عبرت پرداخته مىنويسد : « نيز ديدم ، اگر از اين گونه رويدادها ، در گذشته نمونه‌اى بيابم كه گذشتگان آن را آزموده باشند و آزمون‌شان راهنماى آيندگان شده باشد ، از آن چه مايه گرفتارى كسانى مىبود دورى جسته ، بدان مايهء نيكبختى كسانى ديگر ، چنگ زده‌اند . چه كارهاى جهان همانند و درخور يكديگرند . رويدادهايى از اين دست كه آدمى به ياد مىسپرد ، گويى همگى آزمودهء خود اوست ؛ گويى خود بدانها دچار آمده و در برخورد با آنها فرزانه و استوار شده است ؛ گويى خود در هنگامهء آنها زيسته و خود با آنها روبرو بوده است . » وى نوشته‌هاى تاريخى را آميخته با افسانه‌ها دانسته مىنويسد : « ليك ، اين گونه گزارشها را آميخته با گزارشهايى ديدم افسانه مانند ، يا چون مَتَل‌ها كه در آنها سودى جز خواب آوردن يا سرگرم شدن به تازگى پاره‌اى از آنها نباشد . » « 1 » وى تاريخ خود را از پيشداديان آغاز مىكند . اين اقدام او نشان از رسوخ تاريخنگارى ايرانى در او دارد و متفاوت با روش منابع تاريخى ديگرى مانند يعقوبى و طبرى است كه تاريخ را از آفرينش ، هبوط و تاريخ انبياء گزارش كرده و به اسلام رسانده‌اند . مسكويه پس از بيان اجمال تاريخ ايران تا دورهء ساسانى به دورهء اسلامى رسيده و در متن چاپى ، نخستين بحث ، تاريخ جنگ احزاب است . « 2 » روشن نشد كه چرا بخشهاى قبلى در اين متن نيامده است . تاريخنگارى مسكويه در دو جلد نخست آن كه شامل وقايعِ تا سال 103 است ، انتخاب

--> ( 1 ) . تجارب الامم ، ترجمهء امامى ، ج 1 ، صص 51 - 53 ( 2 ) . تجارب الامم ، متن عربى ، ج 1 ، ص 149